Het elektronische wonderleitje

Pieter Steinz, 30 november 2007

De iLiad is een nieuwe stap voor het e-book en misschien wel een sprong in het leven van de lezer

Zo licht als een paperback, zo hard als een hamer. De iLiad moet de langverwachte doorbraak worden van het elektronische boek. Maar zijn de tachtig boeken die erin passen ook te lezen?

Aan de linkerkant zie je een keurige stapel kranten, in het midden een toren van boeken, rechts een bergje papieren. Maar het oog wordt getrokken naar de voorgrond, waar een half opstaand boek een boekvormig scherm bedekt. Op het omslag staat met grote letters ILIAD; eronder, iets bescheidener, welcome. Dit is niet een nieuwe editie van Homerus Ilias in de Engelse vertaling. Het is het opstartbeeld van de iLiad, een reader voor elektronische boeken die een paar weken geleden onder veel mediabombarie in Nederland op de markt kwam. Alleen al de spelling van de naam (met de kleine i en de grote L) toont de ambities van de fabrikant, het Nederlandse bedrijf iRex Technologies. De iLiad moet voor e-books worden wat de iPod is voor mp3-muziekbestanden: een draagbaar bibliotheekje dat op den duur alle gedrukte media overbodig zal maken.

Waar hebben we dit soort geluiden eerder gehoord? Op elke grote bijeenkomst die uitgevers en boekverkopers het afgelopen decennium belegden; en in elke krant die het nieuws in de boekenbranche een beetje volgde. Lege schooltas dankzij E-book kopte het Algemeen Dagblad in september 1999. Oude boeken en de dingen die voorbijgaan was de titel van een groot stuk in de Volkskrant een half jaar later. En vanaf het midden van de jaren negentig was de aankondiging van de definitieve doorbraak van het e-book (die vervolgens nooit kwam) een jaarlijkse running gag op de Frankfurter Buchmesse.

Maar nu lijkt het menens te worden, en niet alleen omdat zelfs de Koninklijke Bibliotheek overweegt om boeken te versnijden om ze te digitaliseren. Een maand geleden begon boekhandelketen Selexyz met de verkoop van de iLiad, die even daarvoor in een vernieuwde vorm (met betere plastics en essentiële beschermhoes) was uitgebracht. Vorige week lanceerde Jeff Bezos, de baas van de internetboekhandel Amazon, triomfantelijk de Kindle, een drie ons zwaar electronic reading device. In Frankrijk is sinds begin deze maand de Cybook te koop, terwijl je in Amerika en Japan de Reader Digital Book van Sony kunt krijgen. Alle e-readers maken gebruik van dezelfde elektronische inkt, die ervoor zorgt dat het scherm niet flikkert, en allemaal zijn ze aan te sluiten op digitale-boekenwinkels als Ebooks.com of Mobipocket.com.

Het boek gaat de dodo achterna voorspelt de internetgoeroe Jeff Gomez in zijn zojuist verschenen manifest Print Is Dead, waarvan deze week een voorproefje verscheen in Boekblad. Gomez beschrijft de toekomst van het boek in termen van de ontwikkeling van geluidsdragers, die in een eeuw tijds evolueerden van wasplaat via vinylplaat en compactdisk naar mp3. De evolutie van boeken is sinds 1500 vastgelopen in een van de eerste stadia, smaalt hij. Maar met het e-book, het boek als elektronisch bestand dat geconsumeerd wordt op digitale apparaten, gaat dat allemaal veranderen. Nieuwe generaties zullen The Catcher in the Rye van J.D. Salinger op dezelfde manier tot zich nemen als de klassieke platen van Pink Floyd - via een van de literaire equivalenten van de legale downloadsite iTunes.

Nu zal de 87-jarige Salinger wel de laatste zijn om zijn boeken als download aan te bieden - hij verzet zich al jaren met hand en tand tegen zelfs een omslagillustratie voor zijn romans en verhalen. Maar afgezien daarvan is het basisidee aantrekkelijk: tientallen, misschien wel honderden boeken op een apparaat van minder dan een pond. Nooit meer sjouwen met stapels vakantieboeken in je koffer; altijd een woordenboek op zak; geen koffie- of vetvlekken op de bladzijden; geen schuldgevoel over de milieuschade die de boekproductie en -distributie veroorzaakt.

Maar hoe werkt het in de praktijk? Zijn de e-readers inderdaad zo handig als de early adapters het doen voorkomen? Veranderen e-books je manier van lezen, zoals luisterboeken dat doen doordat het verhaal in je oren op de een of andere manier vermengd raakt met datgene wat je tegelijkertijd aan het doen bent (bijvoorbeeld wandelen in een bos met Moby-Dick op de koptelefoon, of overhemden strijken bij de Odyssee)? En gaat er iets verloren als we overstappen op de iLiad of de Cybook? Wordt ons cultureel erfgoed er misschien door bedreigd, zoals cultuurpessimisten beweerden bij de opkomst van het audioboek, de zoveelste halte op tramlijn ongeletterdheid?

The proof of the e-book is in the reading, en dus vroeg ik een iLiad te leen en probeerde ik me de wereld van het elektronische boek eigen te maken. Gemakkelijk ging dat laatste niet, want ik heb een getroebleerde relatie met technologische verworvenheden. Gelukkig kreeg ik duidelijke demonstraties van twee experts, die bovendien een twintigtal boeken voor me downloadden. Dat ik er thuis in mijn eentje vervolgens niet in slaagde om met behulp van de bijgeleverde usb-kabel nieuwe boeken binnen te halen, was ongetwijfeld mijn eigen schuld.

Maar over de technische aspecten van de e-reader gaat het hier niet. Ik heb gezien dat het werkt. Dat je van sites als Mobipocket (49 duizend titels uit de bestanden van Amazon) en Ebooks (iTunes voor boeken) moeiteloos moderne en klassieke boeken kunt downloaden, meestal 20 procent goedkoper dan het boek in de winkel zou zijn. Dat je automatisch iedere ochtend de Franse krant Les Echos op je scherm kunt krijgen zodra je de iLiad met het internet verbindt; en dat zon verbinding zelfs draadloos te realiseren is (via een wifi-connectie). Dat de iLiad kortom te gebruiken is als een externe harde schijf, waar je met een muisklik ook Word- en pdfbestanden van je computer naartoe kunt slepen.

Maar hoe bevalt de e-reader de fanatieke lezer?

De iLiad, woordspelig vernoemd naar het beroemde epos van Homerus, heeft het meest weg van zon wonderleitje dat nog steeds een hit is als kadootje op een kinderpartij. Die associatie ligt trouwens erg voor de hand; want een van de selling points van de iLiad, een van de dingen die hem onderscheidt van Cybook en Sony Reader, is de mogelijkheid om aantekeningen in je e-boeken te maken die je weer kunt uitwissen. Dat gaat heel simpel, met de stylus (zeg maar de griffel) die bijgeleverd wordt. Volgens fanatieke gebruikers maakt de schrijffunctie opschrijfboekjes, agendas en dergelijke overbodig. Zelf heb ik er in de drie weken dat ik de iLiad in huis had nauwelijks gebruik van gemaakt, maar mijn zoon van dertien kon er in de eerste dagen niet van afblijven. Anders dan de wonderleitjes uit zijn jeugd ging het schermpje van de iLiad na dertig, veertig keer wissen niet kapot.

Zwaar is de iLiad niet, met 450 gram zit hij net boven het gewicht van een gemiddelde paperback, terwijl het beeldscherm het formaat van een pocket heeft. Omdat de e-reader een intern geheugen van 128 mb heeft, kun je er 60 à 80 boeken op kwijt, maar net als bij een digitale camera kun je geheugenkaartjes wisselen om zo tijdens een wereldreis of op een onbewoond eiland nooit zonder nieuw leesvoer te zitten. (Volgens de fabrikant van de iLiad zal het trouwens niet lang duren of boeken worden in de winkel ook in de vorm van geheugenkaartjes verkocht.)

Robinson Crusoe staat niet op mijn iLiad, maar Reis om de wereld in tachtig dagen wel, en dat wordt dus het eerste boek dat ik op de e-reader ga lezen. Ik tik met de stylus in het boekenoverzicht de roman van Verne aan en kom meteen op de eerste bladzijde terecht. Dat lijkt logisch, maar al gauw blijkt dat veel e-boeken nogal wat rommel op hun eerste bladzijden hebben: copyrightmeldingen, informatie over de instantie die de teksten ter beschikking stelt, enzovoort enzovoort. Bij Alice in Wonderland, zo zal later blijken, begint het verhaal pas op pagina 17, en om die te bereiken moet je de eerste zestien bladzijden een voor een omslaan (met de bladerbalk aan de linkerkant van het scherm) - een proces dat heel wat langer duurt dan het zoeken van een begin in een overzichtelijke paperback.

De Reis om de wereld van Mobipocket blijkt een gedateerde vertaling naar de 30e Fransche uitgave, in de spelling De Vries en Te Winkel: Waarin Phileas Fogg en Passepartout elkander wederkeerig aanneemen, den een als meester, den ander als knecht. Veel naamvallen en dubbele klinkers, dat leest niet lekker voor een man, zou Gerard Reve zeggen. Maar ook het veel te ruime wit tussen de woorden bemoeilijkt het het lezen en maakt dat je deze Verne-versie hoogstens als curiosum kunt beschouwen. Geërgerd commentaar kun je trouwens niet in de kantlijn kwijt, want Reis om de wereld is een tekstbestand en de schrijffunctie werkt alleen in pdf-bestanden.

In Alice in Wonderland bijvoorbeeld, dat afkomstig blijkt van de site van het Amerikaanse Gutenberg Project, waarop honderden klassieken gratis te downloaden zijn. In een prettiger vorm (niet rechtslijnend en dus zonder hinderlijk tussenwit), maar ook met eigenaardigheden: lelijke aanhalingstekens, dubbele gedachtestreepjes, witregels tussen de alineas, en kapitalen waar Lewis Carroll cursiveringen heeft bedoeld. Het is alsof je een typoscript zit te lezen, al is dat in het geval van Alice onzin, omdat de typemachine pas in 1867 werd uitgevonden. Hoewel het lettertje mooi is - je schijnt dat zelf en op gewenste grootte in te kunnen stellen - dwingt het boek niet tot doorlezen, ook al omdat de tekeningen ontbreken. Wat dan weer niet ligt aan de iLiad, want die kan beelden in 16 grijstinten weergeven (kleur zal nog een paar jaar duren).

Ik probeer tot slot Max Westermans nieuwe Amerika-boek In alle staten, niet omdat ik daar bovenmatig in geïnteresseerd ben, maar omdat het door Selexyz gratis ter beschikking is gesteld aan iLiadgebruikers en van alle boeken in mijn e-reader het dichtst de boekversie benadert. Dan blijkt dat de iLiad inderdaad een ontspannen leeservaring garandeert. Je staart niet in een lichtbron, zoals bij een computer - de iLiad is dan ook niet in het donker te lezen - en je ogen worden niet moe. De bladzijden omslaand, constateer ik een paradox: hoe meer het tekstbestand in de iLiad lijkt op een klassiek boek, hoe makkelijker het leest.

Hoe zit het trouwens met de andere voordelen van het klassieke boek - zijn relatieve onkwetsbaarheid in extreme omstandigheden? Volgens de fabrikant van de iLiad doet de e-reader in weinig voor een paperback onder. Hij is spatwaterbestendig en gepantserd tegen zand, en kan dus gelezen worden aan het strand, waar zelfs een felle zon het beeld niet schijnt te vertroebelen. Zeventig graden Celsius is geen probleem en mocht je iemand met de iLiad een klap op zijn kop willen geven, dan kan dat. Alleen wanneer hij op een harde ondergrond valt, kan hij breken, want het glas waarvan het scherm is gemaakt, absorbeert de schokgolf niet.

En toch, waarom zou je je boeken voortaan van de e-reader gaan lezen? Voor zakelijke lezers, en vooral mensen die dagelijks met een papierwinkel in hun tas moeten rondsjouwen (zie ook hiernaast), is de iLiad een uitkomst. En ja: de mogelijkheid om een woordenboek Frans te installeren en bij het lezen van Madame Bovary alle onbekende woorden aan te tikken en in vertaling op je scherm te krijgen, is fantastisch. Maar er gaat nogal wat verloren. De geur van het echte boek; het gevoel, de leesgeschiedenis (streepjes, ezelsoren), het overzicht dat je hebt als je een boek in één of twee handen houdt. En niet te vergeten de vorm, de typografie en de lay-out die een boek zijn eigenheid verlenen.

Noem me een romanticus. Jeff Gomez, de schrijver van Print Is Dead, mag dan denken dat we over een paar jaar The Catcher in the Rye alleen nog als download in onze digitale boekenkast zullen hebben - ik zal mijn eigen exemplaar blijven koesteren: die handzame, elegante Penguin-uitgave met een strak en simpel, lichtgrijs omslag, en een binnenwerk dat niet alleen grossiert in mooie letters maar ook in zoete herinneringen.

Wie zijn elektronische boeken wil lezen op een e-reader heeft de keuze uit vier modellen. Tenminste, als je de wereld rondreist, want op dit moment is alleen de iLiad van iRex Technologies in Nederland verkrijgbaar. Het Cybook van het Franse bedrijf Bookeen is alleen in Frankrijk te koop, de Reader Digital Book van Sony in Japan en de Verenigde Staten, en de Kindle van Amazon alleen in de VS. De apparaten verschillen nogal van elkaar, in de eerste plaats in prijs. De iLiad is het duurst, 649 euro (bij de Selexyz-boekhandels in Amsterdam, Rotterdam en Utrecht, en bij Correct in Rotterdam). Daarvoor heb je dan wel een scherm-op-boekformaat dat twee keer zo groot is als dat van de Kindle, die met 399 dollar bijna de helft goedkoper is. Anders dan de iLiad, waarmee je alle e-books kunt downloaden, kun je met de Kindle alleen door Amazon ter beschikking gestelde boeken downloaden, bijvoorbeeld via Mobipocket.com. De Kindle heeft onder het scherm een klein toetsenbordje waarmee je boodschappen in je e-reader kunt invoeren, zoals dat in de iLiad kan met de elektronische griffel. De Cybook kost 350 euro, maar kan niet beschreven worden en heeft geen wifi-connectie om contact te maken met het internet. Dat geldt ook voor de Sony Reader, maar die heeft dan weer de mogelijkheid om mp3-bestanden af te spelen. De Sony is in Amerika voor 300 dollar te koop; je krijgt er ook nog credits bij om e-boeken mee te kopen. Ik ben in het afgelopen jaar een fervent e-reader geworden, zegt Mizzi van der Pluijm (45), directeur van uitgeverij Contact. Ik heb de iLiad twee jaar geleden op de Frankfurter Buchmesse van iemand kunnen lenen, toen ik liep te vloeken omdat ik nergens een manuscript kon printen dat me was toegestuurd. Het bleek ideaal, want ik kon op de e-reader ook andere manuscripten laden, zodat ik niet met tassen vol papier naar de feestjes en borrels hoefde. In plaats van als een soort bag lady kon ik als dame op pad. Terug in Nederland heb ik meteen voor al mijn redacteuren een iLiad besteld, We zijn nog nooit zo goed voorbereid op de beurs in Frankfurt gekomen. Een echt e-boek heb ik nog nooit op mijn iLiad gelezen, misschien ook omdat ik een die-hard boekenpersoon ben. Maar dat gaat zeker komen, want ik ben een wandelaar en in je rugzak stop je toch liever regenspullen dan dikke boeken. Als uitgever heeft Van der Pluijm ook van de andere kant met e-books te maken; ze brengt ze op de markt. Zonder commercieel succes: van Echt sexy van Renate Dorrestein zijn sinds april 21 e-books verkocht, tegen honderdduizend papieren exemplaren; van Thoméses Wladiwostok vier, en van Verhulsts Mevrouw Verona drie. Maar dat ontmoedigt niet: Voor het komend najaar staan zeven non-fictieboeken op stapel. Dat e-book, dat gaat het maken. Het e-book zou best eens een bedreiging kunnen worden voor het papieren boek, zegt Matthijs van der Lely (49), directeur van de boekhandelsketen Selexyz, die in oktober met de verkoop van de iLiad begon. Wij vinden dat we in onze winkels alles rondom het het boek moeten aanbieden, ook de digitale verlengstukken. Maar ik ben eerlijk gezegd geschrokken van de aantallen die we nu al hebben verkocht: zon 150, terwijl we tegen die hoge prijs van 650 euro hadden gedacht er misschien vijftien af te zetten. Op onze website hebben we nu 12 duizend e-booktitels beschikbaar. We denken na over de mogelijkheid om een cadeauchip te gaan verkopen, een soort elektronische boekenbon waarmee je boeken kunt downloaden. Van der Lely is zelf ook een e-readergebruiker. Zeker, ik heb een sterke voorkeur voor het klassieke boek. Aan een boek kleven emoties - ik ruik aan een boek als ik het koop. Maar ik ben geen digibeet en ik vind de boeken op de iLiad goed te lezen, ook wanneer je zoals ik veel boeken door elkaar leest. De afgelopen weken had ik mijn exemplaar aan een journalist uitgeleend. Ik dacht dat dat makkelijk kon, omdat ik een drukke tijd voor de boeg had met veel buitenlandse reizen. Maar juist op die vliegvelden, bij al dat wachten, miste ik mijn iLiad erg. Wat voelt-ie hard aan, zegt Alberto Manguel (59), wanneer hij de iLiad in zijn handen geduwd krijgt. De wereldberoemde bibliofiel en auteur van boeken als De geschiedenis van het lezen en De bibliotheek bij nacht vergelijkt de e-reader met een Assyrisch kleitablet, en dat medium hebben we niet voor niets achter ons gelaten. Manguels eerste vraag wanneer hij een boek oproept uit de inhoudsopgave is of hij aantekeningen kan maken op de bladzijden. Het is mooi dat dat kan, maar ik zie meteen nieuwe bezwaren opdoemen bij het lezen. Ik hou ervan om bij het lezen de paginas tussen mijn vingers te houden. Bladzijden omslaan met een soort spatiebalk is erg wennen; het lijkt bijna alsof mijn lezen wordt gestuurd door iemand anders. En moet je zien: Alice in Wonderland is hopeloos slecht gescand; alles wat Carroll cursiveerde is nu met hoofdletters geschreven. Ik mis trouwens de tekeningen van Tenniel; die zijn een onvervreemdbaar onderdeel van de tekst. Zoals Alice meteen in hoofdstuk één zegt: And what is the use of a book without pictures? Natuurlijk is er toekomst voor de e-reader, zeker wanneer de scantechnieken het middeleeuwse stadium voorbij zijn. Het is handig dat je stapels boeken op zak kunt hebben. Maar echte lezers zullen hun favorieten altijd in oude edities blijven lezen. De twee media blijven naast elkaar bestaan, zoals ooit het perkament naast de papyrus.